Edelstenen reinigen

Edelstenen reinigen betekent twee verschillende dingen: stof en vet fysiek verwijderen, wat bij harde stenen uit de kwartsfamilie veilig kan met lauw water en een zachte doek, en het energetisch reinigen uit de kristalpraktijk, waarvoor van oudsher water, rook, seleniet, maanlicht en klank worden gebruikt.

Deze gids houdt drie invalshoeken gescheiden. Wat er fysiek gebeurt, hoe het van oudsher werd gedaan, en wat de hedendaagse kristalpraktijk erover zegt.

Voor harde, niet-poreuze stenen is het eenvoudig. Lauw water, een druppel milde zeep, goed nawrijven. Bergkristal, amethist, rozenkwarts, lavendelkwarts, agaat, jaspis, carneool en onyx horen allemaal tot de kwartsfamilie, met hardheid 7 op de schaal van Mohs, en die verdragen water zonder probleem.

Gebruik geen heet water. Snelle temperatuurwisselingen zetten spanning op stenen met inwendige scheurtjes, en juist bij clusters en geodes zitten die er vaker in dan je van buiten ziet.

Bij zachte, poreuze of chemisch kwetsbare stenen maakt water iets onherstelbaar kapot. Soms binnen een minuut, soms over maanden.

Welke stenen niet in water

Steen	Water	Waarom
Bergkristal, amethist, rozenkwarts, lavendelkwarts	Ja	Kwarts, hardheid 7, niet poreus
Agaat, jaspis, carneool, onyx	Ja	Chalcedoon, ook kwarts, hardheid 7
Groene aventurijn, jade	Ja, kort	Hardheid 6 tot 7, dicht oppervlak
Seleniet, albast, satijnspaat	Nee	Gips, hardheid 2, lost op (ruim 2 g per liter)
Haliet, steenzout	Nee	Keukenzout, lost volledig op
Calciet, blauwe calciet	Nee	Hardheid 3, zuurgevoelig, dof na watercontact
Howliet	Nee	Hardheid 3,5, poreus, vaak gekleurd
Malachiet, azuriet	Nee	Koperhoudend carbonaat, hardheid 3,5 tot 4
Pyriet	Nee	Oxideert bij vocht tot zwavelzuur en sulfaten
Turkoois	Nee	Hardheid 5 tot 6 maar poreus, en bijna altijd met kunstharS gestabiliseerd
Lapis lazuli	Nee	Poreus, hardheid 5 tot 5,5, vaak gekleurd
Hematiet	Nee	IJzeroxide, roestvlekjes in de glans
Obsidiaan	Kort mag	Vulkanisch glas, splintert langs breukranden
Labradoriet	Kort mag	Veldspaat, splijtvlakken houden vocht vast

Pyriet is het sluipendste geval. In vochtige lucht reageert pyriet met zuurstof en waterdamp tot zwavelzuur en hydrateerde sulfaten, een proces dat in museumcollecties pyriet-ziekte of pyrite decay heet, en waarbij een stuk van binnenuit opzwelt, barst en uiteindelijk verpoedert. Luchtvochtigheid is daarbij de bepalende factor, niet de leeftijd van het stuk.

Waarom zout wordt afgeraden

Zout in een schaal, de steen erin, een nacht laten staan. Dat advies staat in veel oudere kristalboeken, en materieel gezien is het geen goed idee. Droog zout heeft hardheid 2,5 en krast dus geen kwarts, maar het schuurt wel over zachtere gepolijste oppervlakken zoals gips en calciet.

Het echte probleem zit in de scheuren. Zout dat opgelost in een spleet kruipt en daar weer uitkristalliseert, oefent bij oververzadiging een aanzienlijke kristallisatiedruk uit, en dat is precies het mechanisme achter zoutschade aan natuursteen in monumenten en gebouwen. Bij een cluster of geode met veel holtes is dat een reëel risico. Sla zout over.

Hoe het van oudsher werd gedaan

De tradities zijn ouder dan de winkels. Rook is de bekendste: salie, wierook, jeneverbes of palo santo, waarbij de steen door de rook wordt gehaald. Wassen in stromend water, bij voorkeur uit een beek, komt in veel volkstradities terug, en dat is ook het advies dat overal is blijven hangen. Ook een nacht in de aarde. In Tibetaanse en Japanse tradities hoort klank erbij.

Het mooie van rook, klank en maanlicht is dat ze fysiek niets met het mineraal doen. Dat maakt ze bruikbaar voor precies die stenen die geen water verdragen.

Wat de kristalpraktijk erover zegt

In de hedendaagse kristalpraktijk wordt gezegd dat een steen energie vasthoudt en daarom periodiek gereinigd moet worden. Dat is een overtuiging binnen die praktijk, geen meetbaar gegeven. Binnen die praktijk zijn seleniet en bergkristal de gangbare keuze om andere stenen bij te leggen, en wordt volle maan als moment genoemd. Wij geven dat weer als traditie. Onderzoek dat het onderbouwt is er niet.

Veelgestelde vragen

Mag amethist in water?

Ja. Amethist is kwarts met hardheid 7 en verdraagt lauw water en milde zeep goed. Laat hem niet dagen in een bakje staan en wrijf hem daarna droog. Bij amethist is langdurig zonlicht het echte risico, water niet. Meer daarover op amethist.

Hoe reinig ik seleniet dan wel?

Droog. Een zachte, droge doek haalt de film weg, en een schone, zachte kwast haalt stof uit de vezelgroeven. Zie ook onderhoud en echtheid.

Moet een nieuwe steen eerst gereinigd worden?

Fysiek alleen als hij stoffig is. In de kristalpraktijk is het gebruikelijk een nieuwe steen eerst te reinigen, en kies je daarvoor, neem dan rook of klank, want die passen bij elk materiaal.

Kan een agaat schijf in de vaatwasser?

Nee. Hete lucht, agressief afwasmiddel en het gerammel tegen het rek zijn alle drie slecht voor een gepolijste plak, die aan de randen dun en breekbaar is.

Hoe weet ik of een steen poreus is?

Leg één druppel water op een onopvallende plek en kijk wat er gebeurt. Blijft de druppel bol staan, dan is het oppervlak dicht. Trekt hij binnen een paar seconden weg of ontstaat er een donkere vlek, dan is de steen poreus en houd je hem droog.

Nuance

De materiaalkant staat vast. Gips lost op, pyriet oxideert, kwarts kan tegen water, en dat zijn geen meningen maar eigenschappen uit elk mineralogisch handboek. Over energetisch reinigen weten wij niets zeker, en dat schrijven we liever eerlijk op dan mooi: het is een traditie van ongeveer de laatste vijftig jaar. Volg hem als hij je bevalt. Kies dan wel een methode die jouw steen niet beschadigt, want dat is het hele punt van deze pagina.